Paul Qraham
Başlığına baxmayaraq bu, yazı ən yaxşı esse olmaq üçün yazılmayıb. Hədəf burada ən yaxşı essenin necə olacağını anlamaqdır.
İstənilən mövzu haqqında yaxşı yazmaq olar. Fəqət bir esseni əlahiddə edən onun nə haqqında yazılmış olmasıdır.
Aydındır ki, bəzi mövzular digərlərindən daha yaxşıdır. Yəqin ki, ən yaxşı esse bu ilin pomada rəngləri haqqında olmazdı. Amma çox vacib mövzular barədə də boş və qeyri-müəyyən danışıq da ən yaxşı esse olmazdı. Yaxşı esse təəccübləndirici olmalıdır. O, insanlara hələ bilmədikləri bir şeyi deməlidir.
Ən yaxşı esse insanların haqqında təəccüblü bir şey deyə biləcəyiniz ən vacib mövzu barədə olardı.
Bu, bəlli olanı demək kimi səslənə bilər, amma iş başında bəzi gözlənilməz nəticələri də var. Onlardan biri budur ki, elm səhnəyə qayığa minən fil kimi daxil olur. Məsələn, Darvin təbii seçmə ideyasını ilk dəfə 1844-cü ildə yazdığı bir essedə təsvir etmişdi. İnsanlara təəccüblü bir şey deyə biləcəyiniz vacib mövzu deyəndə məhz bu cür məsələləri nəzərdə tuturam. Əgər bu cür seçilmək essenin meyarıdırsa, deməli bu, şübhəsiz ki, 1844-cü ildə yazılmış ən yaxşı esse idi. Və doğrudan da, istənilən dövrdə mümkün olan ən yaxşı esse adətən edilə biləcək ən vacib elmi və ya texnoloji kəşfi təsvir edən esse olardı. [1]
Başqa bir gözlənilməz nəticə: Bu mətni yazmağa başlayanda təsəvvür edirdim ki, ən yaxşı esse kifayət qədər zamansız olacaq — yəni 1844-cü ildə yaza biləcəyiniz ən yaxşı esse ilə indi yaza biləcəyiniz ən yaxşı esse təxminən eyni olacaq. Amma əslində əksinə görünür. Ola bilər ki, ən yaxşı rəsm bu mənada zamansız olar. Amma indi təbii seçməni təqdim edən bir esse yazmaq təsirli olmazdı. İndi ən yaxşı esse hələ bilmədiyimiz böyük bir kəşfi təsvir edən esse olardı.
Əgər mümkün olan ən yaxşı essenin necə yazılacağı sualı böyük kəşflərin necə ediləcəyi sualına çevrilirsə, deməli mən səhv sualla başlamışam. Bəlkə də bu məşq göstərir ki, vaxtımızı esse yazmağa sərf etməməli, əvəzində hansısa konkret sahədə kəşflər etməyə fokuslanmalıyıq. Amma mən esselərlə və onlarla nə etmək mümkün olduğu ilə maraqlanıram, ona görə də başqa hansı sualı verə biləcəyimi görmək istəyirəm.
Belə bir sual var və zahirən başladığım sualla demək olar ki, eynidir. “Ən yaxşı esse nə olardı?” deyə soruşmaq əvəzinə “esseləri necə yaxşı yazmaq olar?” deyə soruşmalı idim. Bu suallar yalnız ifadə baxımından fərqli görünsə də, cavabları ayrılır. Birinci sualın cavabı, gördüyümüz kimi, əslində esse yazmaq barədə deyil. İkinci sual isə məcbur edir ki, elə olsun.
Esse yazmaq, ən yaxşı halda, ideyalar kəşf etməyin bir yoludur. Bunu necə yaxşı etmək olar? Yazaraq necə kəşf etmək olar?
Esse adətən mənim sual adlandıracağım bir şeylə başlamalıdır, amma bunu çox ümumi mənada deyirəm: qrammatik baxımdan mütləq sual olmaq məcburiyyətində deyil, sadəcə cavab doğuran bir şey olmalıdır.
Bu ilkin sualı necə tapırsınız? Yəqin ki, təsadüfi şəkildə vacib səslənən bir mövzu seçib hücum etmək işləməz. Peşəkar treyderlər “üstünlük” adlandırdıqları bir şey olmadan ticarət etmirlər — yəni müəyyən əməliyyatlarda niyə daha çox udacaqlarına dair inandırıcı izahları olmalıdır. Eyni şəkildə, bir mövzuya yalnız ona daxil olmaq üçün bir yolunuz — yeni baxış bucağınız və ya yanaşmanız olduqda hücum etməlisiniz.
Tam bir tezisə ehtiyacınız yoxdur; sadəcə araşdıra biləcəyiniz bir boşluq lazımdır. Əslində, başqalarının öz-özünə qəbul etdiyi şeylər barədə suallarınızın olması belə kifayət qədər üstünlük ola bilər.
Əgər kifayət qədər çaşdırıcı bir sualla qarşılaşsanız, çox mühüm görünməsə belə, araşdırmağa dəyər ola bilər. Bir çox mühüm kəşf əvvəlcə əhəmiyyətsiz görünən bir sapı çəkməklə edilib. Onların hamısı necə ispinoz ola bilər? [2]
Bir sual tapdıqdan sonra nə olur? Onun haqqında “ucadan düşünməyə” başlayırsınız. Sözün həqiqi mənasında yox, amma danışsaydınız necə deyərdinizsə, cavab olaraq konkret söz ardıcıllığına öhdəlik götürürsünüz. Bu ilkin cavab adətən səhv və ya natamam olur. Yazmaq ideyalarınızı qeyri-müəyyəndən pisə çevirir. Amma bu, irəli addımdır, çünki qırıq yerləri görəndə onları düzəldə bilərsiniz.
Bəlkə də yeni başlayan yazıçılar səhv və ya natamam bir şeylə başlamaq fikrindən təşvişə düşürlər, amma düşməməlidirlər, çünki esse yazmağın işləmə səbəbi məhz budur. Özünüzü konkret söz ardıcıllığına məcbur etmək başlanğıc nöqtəsi verir və əgər səhvdirsə, yenidən oxuyanda bunu görəcəksiniz. Esse yazmağın ən azı yarısı yazdıqlarınızı yenidən oxumaq və “bu doğrudurmu və tamdırmı?” deyə soruşmaqdan ibarətdir. Yenidən oxuyanda çox sərt olmalısınız, təkcə dürüst qalmaq üçün yox, həm də ona görə ki, cavabınızla həqiqət arasındakı boşluq çox vaxt kəşf ediləcək yeni ideyaların əlamətidir.
Yazdıqlarınıza qarşı sərt olmağın mükafatı yalnız təkmilləşmə deyil. Təxmini doğru bir cavabı tam dəqiq etməyə çalışanda bəzən bunun mümkün olmadığını və səbəbin yanlış fərziyyəyə söykənməyiniz olduğunu görürsünüz. Onu atdıqda isə cavab tamamilə fərqli olur. [3]
İdeal halda suala verilən cavab iki şeydir: həqiqətə yaxınlaşan prosesin ilk addımı və əlavə sualların mənbəyi (sözün çox ümumi mənasında). Beləliklə, proses rekursiv şəkildə davam edir, cavab cavabı doğurur. [4]
Adətən bir sualın bir neçə mümkün cavabı olur, bu da o deməkdir ki, siz bir ağac (şaxələr) boyunca hərəkət edirsiniz. Amma esselər xəttidir, ağac formalı deyil, bu da o deməkdir ki, hər nöqtədə bir budaq seçməlisiniz. Necə seçmək olar? Adətən ümumilik və yeniliyin ən böyük birləşməsini təklif edən budağı izləməlisiniz. Mən şüurlu şəkildə budaqları belə sıralamıram; sadəcə ən həyəcanlı görünəni izləyirəm; amma budağı həyəcanlı edən məhz ümumilik və yenilikdir. [5]
Əgər çoxlu yenidən yazmağa hazırsınızsa, düzgün təxmin etmək məcburiyyətində deyilsiniz. Bir budağı izləyib onun necə alındığını görə bilərsiniz və kifayət qədər yaxşı deyilsə, onu kəsib geri qayıda bilərsiniz. Mən bunu daim edirəm. Bu essedə artıq 17 abzaslıq bir alt-ağacı, üstəlik saysız-hesabsız daha qısalarını kəsmişəm. Bəlkə sonda yenidən əlavə edəcəyəm, ya dipnota (izahlı qeydə) çevirəcəyəm, ya da ayrıca esse kimi yazacağam; görərik. [6]
Ümumiyyətlə, yazar o şaxələri tez kəsmək istəyir. Yazıda (və proqram təminatında və rəssamlıqda) ən təhlükəli cazibələrdən biri düzgün olmayan bir şeyi, sadəcə bir neçə yaxşı hissə ehtiva etdiyi və ya çox zəhmətə başa gəldiyi üçün saxlamaqdır.
Bu mərhələdə ortaya çıxan ən təəccüblü yeni sual budur: ilkin sualın nə olması doğrudanmı əhəmiyyətlidir? Əgər ideyalar məkanı yüksək dərəcədə əlaqəlidirsə, əhəmiyyətli olmamalıdır, çünki istənilən sualdan ən dəyərli suallara bir neçə addımda keçmək mümkün olmalıdır. Və biz bunun yüksək əlaqəli olduğuna dair sübut görürük, məsələn, hansısa mövzuya aludə olan insanların istənilən söhbəti ora yönəldə bilməsində. Amma bu yalnız hara getmək istədiyinizi bildikdə işləyir, esse yazarkən isə bilmirsiniz. Məsələ də budur. Siz aludə söhbətçi olmaq istəmirsiniz, yoxsa bütün esseləriniz eyni mövzu haqqında olar. [7]
İlkin sualın əhəmiyyətli olmasının digər səbəbi odur ki, adətən özünüzü ona sadiq qalmağa bir qədər borclu hiss edirsiniz. Hansı budağı izləyəcəyimə qərar verərkən bunu düşünmürəm. Sadəcə yenilik və ümumiliyi izləyirəm. Suala sadiq qalmaq sonradan, çox uzaqlaşdığımı görüb geri qayıtmalı olanda tətbiq olunur. Amma düşünürəm ki, optimal həll budur. Yenilik və ümumilik axtarışı həmin anda məhdudlaşdırılmamalıdır. Onunla gedin və nə əldə etdiyinizə baxın. [8]
İlkin sual sizi məhdudlaşdırdığı üçün ən yaxşı halda yazacağınız essenin keyfiyyətinə yuxarı hədd qoyur. İlkin sualdan doğan düşüncə zəncirində mümkün olan qədər yaxşı nəticə əldə etsəniz, dəyişkənlik üçün yer yalnız ilkin sualın özündə qalır.
Amma bu sizi həddindən artıq mühafizəkar etməməlidir, çünki sualın hara aparacağını proqnozlaşdıra bilməzsiniz. Əgər hər şeyi düzgün edirsinizsə, edə bilməzsiniz, çünki düzgün etmək kəşflər etmək deməkdir və tərifə görə kəşfləri əvvəlcədən proqnozlaşdırmaq olmaz. Ona görə bu vəziyyətə cavab ehtiyatlı olmaq yox, çoxlu esse yazmaqdır. Esselər risk etmək üçündür.
Demək olar ki, istənilən sual sizi yaxşı esseyə apara bilər. Hətta üçüncü abzasda kifayət qədər ümidsiz mövzu düşünmək müəyyən səy tələb etdi, çünki hər bir esseçinin ilk impulsu “ən yaxşı esse x haqqında ola bilməz” deyildikdə onu yazmağa çalışmaq olar. Amma əgər sualların çoxu yaxşı esse verirsə, yalnız bəziləri möhtəşəm esse verir.
Hansı sualların möhtəşəm esse verəcəyini proqnozlaşdıra bilərikmi? Bu qədər uzun müddətdir esse yazdığıma baxmayaraq, bu sualın bu qədər gec ortaya çıxması və yeni hissi yaratması narahatedicidir.
İlkin sualda sevdiyim xüsusiyyətlərdən biri cəsarətlilikdir. Mən müəyyən mənada “ədəbsiz” görünən sualları sevirəm — məsələn, intuitivə zidd, həddindən artıq iddialı və ya ortodoksiyaya zidd görünənləri. İdeal halda hər üçü. Bu esse buna nümunədir. Ən yaxşı esse haqqında yazmaq belə bir şeyin mövcud olduğunu ehtiva edir və psevdointellektuallar bunu reduksionist adlandıracaqlar, halbuki bu zəruri şəkildə bir essenin digərindən daha yaxşı ola bilməsi ehtimalından çıxır. Və bu qədər iddialı bir şeyi necə etmək barədə düşünmək onu etməyə kifayət qədər yaxın olduğu üçün diqqətinizi saxlayır.
Mən esseni gözlərimdə parıltı ilə başlamağı sevirəm. Bu, sadəcə şəxsi zövqüm ola bilər, amma bir tərəfi yəqin ki, belə deyil: hər hansı mövzuda həqiqətən yaxşı esse yazmaq üçün ona maraqlı olmalısınız. Yaxşı yazıçı istənilən mövzu haqqında yaxşı yaza bilər, amma essenin mövcudluq səbəbi olan yeni baxışları əldə etmək üçün əmək sərf tməli, diqqətli olmalısınız.
Əgər əmək sərf etmək yaxşı ilkin sualın meyarlarından biridirsa, optimal sual insandan insana dəyişir. Bu həm də o deməkdir ki, çox müxtəlif şeylərə maraq göstərsəniz, möhtəşəm esselər yazma ehtimalınız artır. Nə qədər maraqlı olsanız, maraq dairənizlə möhtəşəm esse verən mövzuların kəsişməsi bir o qədər böyük olar.
Möhtəşəm ilkin sualın başqa hansı keyfiyyətləri ola bilər? Yəqin ki, bir çox fərqli sahədə nəticələri olarsa yaxşıdır. Və mənim üçün yaxşı əlamətdir ki, insanlar onun artıq tam araşdırıldığını düşünürlər. Amma həqiqət budur ki, ilkin sualları necə seçmək barədə demək olar ki, düşünməmişəm, çünki nadir hallarda bunu edirəm. Nə haqqında yazacağımı nadir hallarda seçirəm; sadəcə nəsə barədə düşünməyə başlayıram və bəzən bu esseyə çevrilir.
Mən indi düşündüyüm hər şey haqqında esse yazmağı dayandırıb sistematik şəkildə yaradılmış mövzular siyahısı üzrə işləməyə başlayacağam? Bu, çox da əyləncəli səslənmir. Amma yaxşı esselər yazmaq istəyirəm və əgər ilkin sual əhəmiyyətlidirsə, ona fikir verməliyəm.
Bəlkə cavab bir addım öndə getməkdir: ağlınıza gələn hər şey haqqında yazmaq, amma ağlınıza gələn şeylərin yaxşı olmasını təmin etməyə çalışmaq. Doğrudan da, indi düşünəndə bu, yeganə cavab olmalıdır, çünki mövzuların sadə siyahısı, əgər heç birində “üstünlüyünüz” yoxdursa, faydasız olar. Esse yazmağa başlamaq üçün sizə mövzu və onun barədə ilkin bir baxış lazımdır və bunları sistemli şəkildə yaratmaq mümkün deyil. Kaş ki mümkün olaydı. [9]
Yəqin ki, onların sayını artıra bilərsiniz. Başınızdan çıxan ideyaların keyfiyyəti onun xırdalıqlarından, əhatə etdiklərindən asılıdır və bunu iki ölçüdə yaxşılaşdıra bilərsiniz: genişlik və dərinlik.
Hər şeyi öyrənmək mümkün deyil, ona görə genişlik bir-birindən çox fərqli mövzuları öyrənməyi nəzərdə tutur. İnsanlara Hay-a kitab alma səfərlərimdən danışanda və hansı mövzular haqqında kitab aldığımı soruşanda, cavab verərkən bir az utanıram, çünki mövzular əlaqəsiz sahələrin siyahısı kimi görünür. Amma bəlkə də bu işdə məhz bu optimaldır.
İdeyaları insanlarla danışmaqdan, nələrsə etmək və qurmaqdan, yerlərə gedib nələrsə görməkdən də əldə edə bilərsiniz. Düşünmürəm ki, yeni insanlarla danışmaq o qədər vacibdir, nə qədər ki, sizdə yeni ideyalar doğuran tip insanlarla danışmaq vacibdir. Robert Morris ilə bir günortanı söhbət etməklə 20 yeni ağıllı insanla danışmaqdan daha çox yeni ideya əldə edirəm. Bunu bilirəm, çünki Y Combinator-da ofis saatlarının bir bloku məhz bundan ibarətdir.
Genişlik oxumaqdan, danışmaqdan və görməkdən gəlirsə, dərinlik etməkdən gəlir. Hər hansı sahəni həqiqətən öyrənməyin yolu orada problemlər həll etməli olmaqdır. Bu yazmaq formasını ala bilsə də, düşünürəm ki, yaxşı esseçi olmaq üçün başqa növ iş də etməlisiniz və ya etmiş olmalısınız. Bu, digər sahələr üçün doğru olmaya bilər, amma esse yazmaq fərqlidir. Vaxtınızın yarısını başqa bir şey üzərində işləməyə sərf edib yenə də irəlidə ola bilərsiniz, yetər ki, o çətin olsun.
Bunu resept kimi deyil, artıq belə edənlər üçün təşviq kimi deyirəm. Əgər indiyə qədər bütün həyatınızı başqa şeylər üzərində işləməklə keçirmisinizsə, artıq yarı yolu qət etmisiniz. Əlbəttə, yazıda yaxşı olmaq üçün onu sevməlisiniz və yazını sevirsinizsə, yəqin ki, ən azı bir qədər vaxtınızı buna sərf etmisiniz.
İlkin suallar haqqında dediklərimin hamısı esse yazarkən qarşılaşdığınız suallara da aiddir. Onlar eyni şeydir; essenin hər alt-ağacı adətən daha qısa bir essedir, necə ki, Calder mobilinin hər alt-ağacı daha kiçik bir mobildir. Ona görə də sizə yaxşı ilkin suallar verən hər hansı texnika sizə yaxşı bütöv esselər də verəcək.
Bir nöqtədə sual və cavab dövrü təbii son kimi görünən yerə çatır. Bu bir az şübhəlidir; hər cavab yeni suallar doğurmamalıdırmı? Düşünürəm ki, baş verən odur ki, doymuş hiss etməyə başlayırsınız. Kifayət qədər maraqlı ərazi əhatə etdikdən sonra yeni suallara iştahınız azalır. Bu da yaxşıdır, çünki oxucu da yəqin ki, doymuş hiss edir. Və sual verməyi dayandırmaq tənbəllik deyil, çünki əvəzində yeni essenin ilkin sualını verə bilərsiniz.
Bu, ideyaların əlaqəliliyinə təsir edən əsas sürtünmə mənbəyidir: yol boyu etdiyiniz kəşflər. Əgər A sualından başlayaraq kifayət qədər kəşf etsəniz, heç vaxt B sualına çatmayacaqsınız. Amma esselər yazmağa davam etsəniz, bu problemi tədricən həmin kəşfləri “işıqlandıraraq” aradan qaldıracaqsınız. Beləliklə, qəribə də olsa, çoxlu esse yazmaq ideyalar məkanını bir birinə daha yaxşı bağlayırmış kimi təsir göstərir.
Alt-ağac sona çatanda iki şey edə bilərsiniz. Ya dayana bilərsiniz, ya da əvvəllər ötürdüyünüz suala qayıdaraq ayrı alt-ağacları ard-arda düzərək kubist hiylədən istifadə edə bilərsiniz. Adətən bu mərhələdə essenin fasiləsiz axmasını təmin etmək üçün bir az əl qabiliyyəti tələb olunur, amma bu dəfə yox. Bu dəfə mənə həqiqətən fenomenin nümunəsi lazımdır. Məsələn, daha əvvəl kəşf etdik ki, mümkün olan ən yaxşı esse adətən ən yaxşı rəsmin olduğu kimi zamansız olmaz. Bu, kifayət qədər təəccüblü görünür və daha dərindən araşdırmağa dəyər.
Esseni iki mənada zamansız adlandırmaq olar: daimi əhəmiyyət daşıyan məsələ barədə olmaq və həmişə oxuculara eyni təsiri göstərmək. İncəsənətdə bu iki məna birləşir. Qədim yunanlara gözəl görünən sənət bizə də gözəl görünür. Amma esselərdə bu iki məna ayrılır, çünki esselər öyrədir və artıq bildikləri bir şeyi insanlara öyrədə bilməzsiniz. Təbii seçmə şübhəsiz ki, daimi əhəmiyyətə malikdir, amma onu izah edən esse Darvinin müasirlərinə göstərdiyi təsiri bizə göstərə bilməz, məhz ona görə ki, onun ideyaları o qədər uğurlu oldu ki, indi hamı onlar haqqında bilir. [10]
Bu mətni yazmağa başlayanda təsəvvür edirdim ki, mümkün olan ən yaxşı esse daha sərt, “həmişəyaşıl” mənada zamansız olacaq: yəni Aristotelə də, Feynman-a da eyni dərəcədə təsir edəcək dərin, zamansız hikmət ehtiva edəcək. Amma belə görünmür. Əgər mümkün olan ən yaxşı esse adətən bu daha sərt mənada zamansız deyilsə, bəs belə esselər yazmaq üçün nə tələb olunur?
Cavab çox qəribədir: həmişəyaşıl növ zamansız olmaq üçün esse müəyyən mənada təsirsiz olmalıdır, yəni onun kəşfləri ortaq mədəniyyətimizə hopmamalıdır. Əks halda ikinci nəsil oxucular üçün içində yeni heç nə qalmaz. Əgər oxucuları təkcə indi yox, gələcəkdə də təəccübləndirmək istəyirsinizsə, “yapışmayan” esselər yazmalısınız — nə qədər yaxşı olsalar da, gələcəkdə insanların onları oxumazdan əvvəl öyrəndikləri şeylərin bir hissəsinə çevrilməyəcək esselər. [11]
Bunu etməyin bir neçə yolunu təsəvvür edə bilərəm. Onlardan biri insanların heç vaxt öyrənmədiyi şeylər haqqında yazmaqdır. Məsələn, ambisiyalı insanların müxtəlif növ mükafatların arxasınca qaçması və yalnız sonra, bəlkə də çox gec, onların bəzilərinin düşündükləri qədər dəyərli olmadığını başa düşməsi uzun müddətdir mövcud olan bir modeldir. Bu barədə yazsanız, gələcəkdə də təəccüblənəcək oxucuların “konveyer xətti” olacağına əmin ola bilərsiniz.
Eyni şey təcrübəsizlərin həddi aşmaq meyli üçün də keçərlidir — məsələn, gənc mühəndislərin həddindən artıq mürəkkəb həllər istehsal etməsi. İnsanların yalnız özləri edərək öyrəndikləri bəzi səhv növləri var. Onlardan hər biri zamansız mövzu ola bilər.
Bəzən bir şeyi gec başa düşməyimizin səbəbi sadəcə axmaq və ya inkarçı olmağımız deyil, bizə qəsdən yalan deyilməsidir. Böyüklərin uşaqlara dediyi çoxlu yalanlar var və yetkin yaşa çatanda sizi kənara çəkib onların siyahısını vermirlər. Hansı yalanları dediklərini xatırlamırlar və əksəriyyəti onsuz da dolayı yolla deyilmişdi. Buna görə belə yalanları təkzib etmək böyüklər onları deməyə davam etdikcə təəccüb mənbəyi olacaq.
Bəzən sistemlər sizə yalan danışır. Məsələn, əksər ölkələrin təhsil sistemləri sizi testi “hack” etməklə qalib gəlməyə öyrədir. Amma ən vacib real dünya testlərində qalib gəlmək belə deyil və onilliklərlə davam edən təlimdən sonra real dünyaya yeni daxil olanlar üçün bunu anlamaq çətindir. Belə institusional yalanları aşmağa kömək etmək institutlar pozulmuş qaldıqca işləyəcək. [12]
Zamansızlıq üçün başqa bir resept oxucuların artıq bildiyi şeylər haqqında yazmaqdır, amma mədəni şəkildə ötürülə biləndən daha çox detallarla. Məsələn, “hamı bilir” ki, uşaqların olması mükafatlandırıcı ola bilər. Amma onlara sahib olana qədər bunun konkret hansı formalarda baş verdiyini bilmirsiniz və hətta o zaman belə bildiklərinizin çoxunu heç vaxt sözlə ifadə etməmiş ola bilərsiniz.
Mən bu tip mövzuların hamısı haqqında yazmışam. Amma bunu daha sərt mənada zamansız esselər yazmaq üçün şüurlu cəhd kimi etməmişəm. Və həqiqətən də, bunun ideyaların “yapışmamasından” asılı olması göstərir ki, bunu qəsdən etməyə dəyməz. Bəli, zamansız əhəmiyyətə malik mövzular haqqında yazmalısınız, amma işi o qədər yaxşı görsəniz ki, nəticələriniz “yapışsın” və gələcək nəsillər essenizi yeni yox, aşkar hesab etsinlər, bir o qədər yaxşı. Siz Darvin ərazisinə keçmisiniz.
Zamansız əhəmiyyətə malik mövzular haqqında yazmaq daha ümumi bir şeyin nümunəsidir: tətbiq genişliyi. Və xronoloji genişlikdən başqa genişlik növləri də var — məsələn, çoxlu fərqli sahələrə tətbiq olunmaq. Ona görə genişlik son məqsəddir.
Mən artıq buna can atıram. Genişlik və yenilik daim izlədiyim iki şeydir. Amma zamansızlığın harada yerləşdiyini başa düşməyimə şadam.
İndi bir çox şeyin harada yerləşdiyini daha yaxşı anlayıram. Bu esse esse yazmağın bir növ turu oldu. Mövzular barədə məsləhət almaq ümidi ilə başlamışdım; yaxşı yazını fərz etsəniz, ən yaxşı esseni fərqləndirən yeganə şey onun mövzusudur. Və mövzular barədə məsləhət aldım: təbii seçməni kəşf edin. Bəli, bu yaxşı olardı. Amma geri çəkilib belə böyük bir kəşf etmədən ən yaxşı nə edə biləcəyinizi soruşanda cavab prosedur haqqında olur. Nəticədə essenin keyfiyyəti onun daxilində kəşf edilən ideyaların funksiyasıdır və onları əldə etməyin yolu suallar üçün geniş tor atmaq və cavablara qarşı çox tələbkar olmaqdır.
Esse yazmaq xəritəsinin ən diqqətçəkən xüsusiyyəti tələb olunan ilham və zəhmətin növbəli zolaqlarıdır. Suallar ilhama bağlıdır, amma cavablar sırf israrla və əməklə əldə edilə bilər. Cavabı ilk dəfə düzgün almaq məcburiyyətində deyilsiniz, amma , sonda düzgün almamaq üçün bəhanə yoxdur, çünki bunu edənədək yenidən yaza bilərsiniz. Və bu sadəcə nəzəri imkan deyil. Bu, mənim işləmə üsulumun kifayət qədər dəqiq təsviridir. Danışdığımız anda yenidən yazıram.
Amma nə qədər istəsəm də deyə bilmərəm ki, möhtəşəm esselər yazmaq əsasən zəhmətdən asılıdır; hər halda fərqi yaradan ilhamdır, daha çətin olan suallardır və bu hovuzun dibi yoxdur.
Qeydlər
[1] Bu nəticəyə qarşı müəyyən müqavimət ola bilər, belə əsasla ki, bu kəşflərin bəziləri yalnız az sayda oxucu tərəfindən başa düşülə bilərdi. Amma bu əsasla esseləri diskvalifikasiya etmək istəsəniz, hər cür çətinliklərlə üzləşirsiniz. Sərhədi harada qoyacağınızı necə müəyyənləşdirəcəksiniz? Əgər bir virus Los Alamosda təcrid olunmuş bir neçə nəfərdən başqa hamını öldürsə, əvvəlcə diskvalifikasiya edilmiş bir esse indi uyğun sayılarmı? Və s.
Darvinin 1844-cü il essesi 1839-cu ildə yazılmış daha erkən versiyadan götürülmüşdü. Ondan parçalar 1858-ci ildə dərc olunmuşdu.
[2] Görünüşcə xırda bir sual haqqında özünüzü çox maraqlı hiss etdiyinizi aşkar edəndə, bu həyəcanverici bir işarədir. Təkamül sizi əhəmiyyətli şeylərə diqqət yetirməyə yönəldib. Buna görə də təsadüfi görünən bir şeyə çox maraq göstərirsinizsə, bu, şüuraltı şəkildə onun göründüyündən daha az təsadüfi olduğunu fərq etdiyiniz anlamına gələ bilər.
[3] Nəticə: Əgər intellektual baxımdan dürüst deyilsinizsə, yazınız təkcə qərəzli yox, həm də darıxdırıcı olacaq, çünki həqiqəti axtarsaydınız kəşf edəcəyiniz bütün ideyaları qaçıracaqsınız.
[4] Bəzən bu proses yazmağa başlamazdan əvvəl başlayır. Bəzən demək istədiyiniz ilk bir neçə şeyi artıq müəyyənləşdirmiş olursunuz. Məktəblilərə tez-tez öyrədilir ki, demək istədikləri hər şeyi əvvəlcədən qərarlaşdırsınlar və bunu esseyə başlamazdan əvvəl plan kimi yazsınlar. Bəlkə bu, onları başlatmaq üçün yaxşı üsuldur — ya da deyil, bilmirəm — amma bu, esse yazma ruhuna ziddir. Planınız nə qədər detallı olarsa, ideyalarınız esselərin nəzərdə tutulduğu kəşf növündən bir o qədər az faydalana bilər.
[5] Bu tip “acgöz” alqoritmin problemi ondadır ki, lokal maksimumda qala bilərsiniz. Ən dəyərli sualın əvvəlində darıxdırıcı bir sual varsa, onu gözdən qaçıra bilərsiniz. Amma daha yaxşı strategiya təsəvvür edə bilmirəm. Yazmadan qabağa baxış yoxdur. Ona görə acgöz alqoritmdən və çox vaxtdan istifadə edin.
[6] Sonda 17 abzasdan ilk 5-ni yenidən əlavə etdim, qalanlarını isə atdım.
[7] Stephen Fry etiraf etmişdi ki, Oksfordda imtahan verərkən bu fenomendən istifadə edirdi. Onun beynində ümumi ədəbi mövzu haqqında standart bir esse olurdu və o, imtahan sualını hansısa şəkildə ora yönəldir, sonra isə həmin esseni yenidən yazırdı.
Dəqiq desək, yüksək əlaqəli olan ideyalar qrafı olardı, məkan yox, amma bu ifadə qraf nəzəriyyəsini bilməyənləri çaşdırardı, halbuki bilənlər “məkan” desəm nə demək istədiyimi anlayacaqlar.
[8] “Çox uzaq” olmaq yalnız ilkin mövzudan məsafədən asılı deyil. Daha çox bu məsafənin alt-ağacda kəşf etdiyim şeyin dəyərinə bölünməsi kimidir.
[9] Yoxsa edə bilərsiniz? Bu barədə yazmağa cəhd etməliyəm. Uğur şansı az olsa belə, gözlənilən dəyər böyükdür.
[10] XX əsrdə incəsənətin məqsədinin də öyrətmək olduğunu demək dəbdə idi. Bəzi rəssamlar işlərini əsaslandırmaq üçün məqsədlərinin yaxşı bir şey yaratmaq yox, incəsənət barədə ön təsəvvürlərimizi sarsıtmaq olduğunu deyirdilər. Və ədalət naminə demək lazımdır ki, incəsənət müəyyən qədər öyrədə bilər. Qədim yunanların naturalist heykəlləri yeni ideyanı təmsil edirdi və bu baxımdan müasirləri üçün əlavə həyəcanverici olmalı idi. Amma onlar hələ də bizə gözəl görünür.
[11] Bertrand Russell XX əsrin əvvəllərində “sınaq evliliyi” haqqında ideyaları ilə böyük mübahisə yaratmışdı. Amma indi onları oxumaq darıxdırıcıdır, çünki qalib gəldilər. “Sınaq evliliyi” dediyimiz şey indi “tanışlıq” adlanır.
[12] Əgər məndən 10 il əvvəl soruşsaydınız, məktəblərin əsrlər boyu testi “hack” etməyi öyrətməyə davam edəcəyini proqnozlaşdırardım. Amma indi tələbələrin tezliklə fərdi şəkildə süni intellektlər tərəfindən öyrədiləcəyi və imtahanların davamlı, görünməz mikro-qiymətləndirmələrlə əvəz olunacağı inandırıcı görünür.
